درسنامه آموزشی جامعه شناسی (1) کلاس دهم انسانی و معارف

اگر بخواهید در یک وب نوشت، خود را معرفی کنید، چه می‌نویسید؟

نمونه: در این متن شهید سید مرتضی آوینی خود را معرفی می‌کند.

«من بچهٔ شاه عبدالعظیم هستم و در خانه‌ای به دنیا آمده و بزرگ شد‌ه‌ام که در هر سوراخش که «سر می‌کردی، به یک خانواده دیگر نیز برمی‌خوردی. اینجانب اکنون چهل و شش سال تمام دارم. درست سی و چهار سال پیش یعنی، درسال 1336 شمسی در کلاس ششم ابتدایی مشغول درس خواندن بودم. در آن سال، انگلیس و فرانسه به کمک اسرائیل شتافتند و به مصر حمله کردند. بنده هم به عنوان یک پسر بچهٔ 13-12 ساله، تحت تأثیر تبلیغات آن روز کشورهای عربی یک روز روی تخته سیاه نوشتم: «خلیج عقبه از آنِ ملت عرب است». وقتی زنگ کلاس را زدند و همه ما سر جایمان. نشستیم اتفاقا آقای مدیرمان آمد تا سری هم به کلاس ما بزند. وقتی این جمله را روی تخته سیاه دید، پرسید: «این را که نوشته؟» صدا از کسی در نیامد. من هم ساکت اما با حالتی پریشان سر جایم نشسته بودم. ناگهان یکی از بچه‌ها بلند شد و گفت: «آقا اجازه؟ این جمله را فلانی نوشته.» آقای مدیر هم کلّی سر و صدا کرد و خلاصه اینکه : «چرا وارد معقولات شدی؟» و در آخر گفت: «بیا دم دفتر تا پروند‌ه‌ات را بزنم زیر بغلت و بفرستمت خانه.» البته وساطت یکی از معلمان، کار را درست کرد و من فهمیدم که نباید وارد معقولات شد. من از یک راه طی شده با شما حرف می‌زنم. خوشبختانه زندگی مرا به راهی کشانده است که ناچارشد‌ه‌ام رودربایستی را نخست با خودم و سپس با دیگران کنار بگذارم و عمیقاً بپذیرم که «تظاهر به دانایی» هرگز جایگزین «دانایی» نمی‌شود و حتی از این بالاتر، دانایی نیز با «تحصیل فلسفه» به دست نمی‌آید. باید در جست و جوی حقیقت بود و این متاعی است که هرکس به راستی طالبش باشد، آن را خواهد یافت و نزد خویش نیز خواهد یافت. دارای فوق لیسانس معماری از دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران هستم. اما کاری را که اکنون انجام می‌دهم، نباید با تحصیلاتم مربوط دانست. حقیر هرچه آموخته‌ام، از خارج دانشگاه است. بنده با یقین کامل می‌گویم که تخصص حقیقی درسایۀ تعهد اسلامی به دست می‌آید و لاغیر. قبل از انقلاب، فیلم نمی‌ساخته‌ام، اگر چه با سینما آشنایی داشتم. اشتغال اساسیِ حقیر قبل از انقلاب در ادبیات بوده است. اگر چه چیزی به چاپ نرساند‌ه‌ام. با شروع انقلاب تصمیم گرفتم که دیگر چیزی که «حدیث نفس» باشد، ننویسم و دیگر از خودم سخنی به میان نیاوردم «تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز.» سعی کردم که خودم را از میان بردارم تا هرچه هست خدا باشد و خدا را شکر بر سعی کردم که خودم را از میان بردارم تا هرچه هست خدا باشد و خدا را شکر بر  این تصمیم وفادار ماند‌ه‌ام. البته آنچه انسان می‌نویسد، همیشه تراوشات درونی خود او است. همۀ هنرها این چینین‌اند. کسی هم که فیلم می‌سازد، اثر تراوشات درونی خود اوست، اما اگر انسان خود را در خدا فانی کند، آنگاه این خداست که در آثار ما جلوه‌گر می‌شود. حقیر این چنین ادعایی ندارم، اما سعی‌ام بر این بوده است.

با شروع کار جهاد سازندگی در سال 58 به روستاها رفتیم که برای خدا بیل بزنیم. بعدها ضرورت‌های موجود، رفته رفته ما را به فیلم سازی برای جهاد سازندگی کشاند. در سال 59 به تلویزیون آمدیم و در گروه جهاد سازندگی سازمان، مشغول به کار شدیم. حقیر هیچ کاری را مستقلاً انجام نداد‌ه‌ام که بتوانم نام ببرم. در همهٔ فیلم‌هایی که در گروه جهاد سازندگی ساخته شده است، سهم کوچکی نیز اگر خدا قبول کند به این حقیر می‌رسد و اگر خدا قبول نکند که هیچ. به هر تقدیر، من فعّالیت تجاری نداشته‌ام. معمار (آرشیتکت) هستم. از سال 58 و 59 تاکنون بیش از یک صد فیلم ساخته‌ام. یک ترم نیز در دانشکدهٔ سینما تدریس کرد‌ه‌ام که از ادامۀ تدریس در دانشگاه صرف نظر کردم».

با توجه به مباحث گفته شده دربارۀ تعامل و تناسب ابعاد مختلف هویت فردی و اجتماعی، پدیده‌ها و رخدادهای زیر را تشریح کنید:

- وقوع جنبش‌های زیست‌محیطی در کشورهای غربی و تصویب قوانین سخت‌گیرانه در دفاع از محیط‌زیست در این کشورها، پدید آوردن تکنولوژی‌های سبز و صدور کارخانجات و صنایع سنگین این کشورها به سایر جوامع
در کشورهای غربی، جنبش‌های زیست‌محیطی به دلیل آگاهی عمومی و رشد فکری در مورد بحران‌های زیست‌محیطی، منجر به تصویب قوانینی برای محافظت از محیط‌زیست شده است. این قوانین، مثل قوانین محدودیت آلاینده‌ها و تأسیس کارخانجات سبز، برای حفظ منابع طبیعی و کاهش آسیب به کره زمین طراحی شده‌اند. با این حال، بسیاری از صنایع سنگین و آلاینده‌های محیطی از این کشورها به کشورهای در حال توسعه صادر می‌شود، که خود مسئله‌ای اخلاقی و اجتماعی است. در اینجا می‌بینیم که هویت اجتماعی کشورهای غربی در پی حفظ محیط‌زیست است، اما هویت اقتصادی و صنعتی آن‌ها گاهی با آن مغایرت دارد.

- رواج شدید عمل‌های زیبایی در ایران؛ آیا تمامی عمل‌های زیبایی برخلاف ارزش‌ها و هنجارهای دینی جامعه ایران است؟ آیا برخی از این عمل‌های زیبایی در راستای ارزش‌ها و هنجارهای جهان دنیوی متجدد انجام نمی‌شوند؟
عمل‌های زیبایی در ایران به طور چشمگیری رشد کرده است، که این پدیده ارتباط تنگاتنگی با ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی دارد. از نظر برخی، این عمل‌ها ممکن است با هنجارهای دینی مغایرت داشته باشند، زیرا در دین اسلام، زیبایی درونی و اخلاقی بیشتر از زیبایی ظاهری اهمیت دارد. اما از سوی دیگر، در دنیای مدرن و متجدد، عمل‌های زیبایی به عنوان راهی برای دستیابی به ظاهری مطلوب و مطابق با استانداردهای جهانی مطرح می‌شوند. این نوع از عمل‌های زیبایی بیشتر در راستای ارزش‌های دنیوی و فردگرایانه قرار دارند.

- وجود افراد متخلق به اخلاق الهی همانند تقوا، توکل، رضای الهی و... در کشورهای غربی
در کشورهای غربی، اگرچه فرهنگ غالب فردگرایی و دنیوی است، اما هنوز هم افرادی با ویژگی‌های اخلاقی الهی همچون تقوا، توکل و رضای الهی وجود دارند. این افراد به دنبال زندگی معنوی هستند و ارزش‌های اخلاقی دینی را در زندگی خود دنبال می‌کنند. این پدیده نشان‌دهنده تفاوت در هویت اجتماعی کشورهای غربی است که بیشتر بر فردگرایی و مادی‌گرایی تأکید دارند، در حالی که گروه‌های خاصی در این جوامع به ارزش‌های معنوی و اخلاقی پایبند هستند.

- رواج ارزش‌های دنیوی از قبیل فردگرایی، تجمل‌گرایی، مال‌اندوزی و... در کشورهای اسلامی
در کشورهای اسلامی، که اصولاً ارزش‌های دینی و معنوی باید راهنمای زندگی فردی و اجتماعی باشند، گاهی ارزش‌های دنیوی از جمله فردگرایی، تجمل‌گرایی، و مال‌اندوزی در میان برخی افراد و گروه‌ها رواج پیدا می‌کند. این روند می‌تواند ناشی از تأثیرات جهانی‌سازی و ورود فرهنگ‌های غربی به این جوامع باشد که باعث تضعیف برخی از ارزش‌های سنتی و اسلامی در بین جوانان و برخی طبقات اجتماعی می‌شود.

- هزینه پنداشتن فرزندان و کاهش موالید در کشور
کاهش نرخ موالید و هزینه بالای نگهداری از فرزندان در کشورهای مختلف به ویژه در ایران، به عنوان پدیده‌ای اجتماعی و اقتصادی مطرح است. بسیاری از افراد به دلیل شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، فرزندآوری را هزینه‌بر می‌دانند و این می‌تواند به کاهش جمعیت و تغییرات در ساختار اجتماعی منجر شود. این وضعیت به نوعی با هویت اجتماعی کشورها مرتبط است، زیرا تغییر در نحوه نگرش به خانواده و فرزندآوری می‌تواند ارزش‌های اجتماعی و هویتی جوامع را تحت تأثیر قرار دهد.

- آسیب‌ها و مسائل زیست‌محیطی تولید شده به‌وسیله مردم و سازمان‌های عمومی و دولتی در ایران
در ایران، یکی از مشکلات عمده زیست‌محیطی، آسیب‌هایی است که به‌وسیله صنایع، معادن، و حتی اقدامات مردم ایجاد می‌شود. از جمله می‌توان به آلودگی هوا، خاک و آب اشاره کرد. این آسیب‌ها در تضاد با هویت اجتماعی و فرهنگی کشور هستند که ارزش‌های طبیعی و پایدار را ترویج می‌دهند. این پدیده می‌تواند نشان‌دهنده نقص در پیاده‌سازی مسئولیت اجتماعی و محیط‌زیستی باشد که باید با اصلاح نگرش‌ها و سیاست‌ها حل شود.

- حمایت مردم و دولت ایران از مظلومان جهان
حمایت ایران از مظلومان جهان، به ویژه فلسطین و سایر کشورهای تحت ظلم و استثمار، نمایانگر هویت اجتماعی این کشور است که بر پایه ارزش‌های دینی، انسانی و ضد استکباری شکل گرفته است. این نوع حمایت به نوعی با هویت انقلابی و اسلامی ایران گره خورده است که هدف آن مبارزه با ظلم و دفاع از حقوق انسان‌ها است.

- حمایت همه جانبه دولت‌های غربی و برخی از دولت‌های اسلامی از رژیم اشغالگر قدس
حمایت برخی از دولت‌های غربی و اسلامی از رژیم اشغالگر قدس، به‌ویژه در برابر مردم فلسطین، بیانگر تضادهایی است که در هویت اجتماعی و سیاسی این کشورها وجود دارد. این مسئله نه تنها با هویت اسلامی بسیاری از کشورهای مسلمان در تضاد است، بلکه نشان‌دهنده نفوذ قدرت‌های بزرگ جهانی در شکل‌دهی به سیاست‌های جهانی است که در برخی مواقع منافع اقتصادی و سیاسی را بر اصول انسانی و اخلاقی ترجیح می‌دهند.

با کمک دبیر خود، اخلاق ورزشکاران جهان اسلام (اخلاق پهلوانی) را با اخلاق ورزشی جهان جدید (اخلاق قهرمانی) مقایسه کنید و تناسب این دو نوع اخلاق را با ارزش‌های کلان اجتماعی بیان کنید.
در ایران امروز ما، این دو نوع نظام اخلاقی چه جلوه‌هایی دارند؟

اخلاق پهلوانی: تواضع، گذشت، جوانمردی و ظلم ستیزی
اخلاق قهرمانی: شهرت طلبی، دلّالی، دوپینگ، خودخواهی و فخرفروشی
در اخلاق پهلوانی، باورهای معنوی و ارزش‌های کلان در اولویت قرار دارند و باورهای مادّی کم اهمّیت هستند؛ ولی در اخلاق قهرمانی، حاکمیت باورهای دنیوی موجب می‌شود که فرد برتری بر دیگران و هدف بودن قدرت را اولویت خود قرار دهد.

دین و پیامبران الهی، فیلسوفان، روان‌شناسان، انسان‌شناسان جامعه‌شناسان دربارۀ غفلت و فراموشی انسان‌ها از هویت واقعی خود، نظریات متنوعی دارند. با راهنمایی دبیر خود دربارۀ این نظریات گفت‌وگو کنید.
دین و پیامبران الهی: انسان موجودی فراموش کار و همیشه «خاسر» است، امّا اگر تقوا پیشه کرده و عمل ارزشی انجام دهد با ظرفیت نامحدودی که دارد می‌تواند در حدّ جانشینی خدا ظاهر شود.
فیلسوفان: یکنواختی زندگی و فراموشی توانمندی‌های فردی و اجتماعی موجب بیگانگی از خود و حتّی جامعه می‌شود که نتیجهٔ آن گم شدن هویت و جایگاه اجتماعی فرد است.
روان‌شناسان: فراموشی، توان و شناخت انسان را کاهش داده و موجب از خود بیگانگی می‌شود.
انسان‌شناسان: کلید درک نظام اجتماعی هویت فرهنگی فرد است؛ بنابراین غفلت و فراموشی هویت فرهنگی ایجاد کنندهٔ تهدید جدّی برای جامعه است.
جامعه‌شناسان: تزلزل نظام اجتماعی نتیجهٔ غفلت از هویت ملّی است.

خودآگاهی، هویت، هویت فردی، هویت اکتسابی، هویت انتسابی، هویت اجتماعی، تغییر هویت، بُعد جسمانی، بُعد نفسانی و هویت معنوی

- هویت اجتماعی هر فرد درون جهان اجتماعی و براساس عقاید و ارزش‌های آن شکل می‌گیرد.
- هویت با نوعی احساس مثبت یا منفی همراه است.
- هویت در مراتب اکتسابی، انتسابی، فردی، اجتماعی، متغیّر و ثابت ظاهر می‌شود.
- ابعاد سه گانهٔ هویت (نفسانی، جسمانی و اجتماعی) در تعامل دوسویه با یکدیگر قرا دارند.
- برای شناخت هویت خود می‌توان از نظرات والدین، دوستان، مشاوران و جامعه شناسان استفاده کرد.
- در جامعهٔ دینی هویت اجتماعی افراد بر اساس عقاید و ارزش‌هایی است که آن دین محترم می‌شمارد.

در این درس آموختیم که هویت هر فرد در تعامل با جهان اجتماعی و براساس عقاید و ارزش‌های آن شکل می‌گیرد. هویت فردی و اجتماعی در ابعاد مختلفی مانند جسمانی، نفسانی و اجتماعی نمود پیدا می‌کند که هر یک به‌طور متقابل بر دیگری تأثیر می‌گذارد. هویت فردی ممکن است ثابت یا متغیر باشد و در فرآیند اکتسابی یا انتسابی شکل گیرد. همچنین شناخت هویت می‌تواند از طریق بازخوردهای دیگران و نظرات مشاوران و جامعه‌شناسان صورت گیرد. در جوامع دینی، هویت اجتماعی افراد براساس ارزش‌های دینی و اخلاقی تعریف می‌شود، و این فرآیند به‌ویژه در جوامع اسلامی با تأکید بر اصولی چون تقوا، علم و عدالت مشخص می‌شود.